नेपालको अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउन र आयातमाथिको निर्भरता घटाउनका लागि आन्तरिक उत्पादनलाई विशेष प्रोत्साहन दिनुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिइएको छ। पूर्वअर्थमन्त्री सुरेन्द्र पाण्डेले विदेशी वस्तुहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने गरी स्वदेशी उत्पादनलाई सक्षम तुल्याउनका लागि अप्रत्यक्ष कर, विशेषगरी अन्तःशुल्क (Excise Duty) र भन्सार दरहरूमा पुनरावलोकन गरिनुपर्ने बताएका छन्। नेपाल, एक विकासशील देशको रूपमा, ऐतिहासिक रूपमा व्यापार घाटाको समस्यासँग जुझ्दै आएको छ, जसको मुख्य कारण आयातमाथिको अत्यधिक निर्भरता हो। यस सन्दर्भमा, स्वदेशी उत्पादनलाई बलियो बनाउनु आर्थिक स्थायित्वका लागि एक महत्वपूर्ण कदम हो। पाण्डेको यो भनाइले देशको आर्थिक नीति निर्माणमा एक महत्वपूर्ण दिशा निर्देश गरेको छ, जसले नेपाली उद्योगहरूलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने सम्भावना बोकेको छ।
कर प्रणालीको पुनर्संरचनाले स्वदेशी उद्योगलाई कसरी बलियो बनाउँछ
पाण्डेका अनुसार, वर्तमान कर प्रणालीले स्वदेशी उद्योगहरूलाई पर्याप्त संरक्षण दिन नसकेको अवस्था छ। यसले गर्दा नेपाली बजारमा विदेशी सामानहरूको दबदबा बढ्दै गएको छ, जसको प्रत्यक्ष असर नेपाली उत्पादनहरूको बिक्री र प्रवर्द्धनमा परेको छ। उनले विशेषगरी अन्तःशुल्क र भन्सार महसुलको दरलाई वैज्ञानिक र व्यावहारिक बनाउनुपर्नेमा जोड दिए। यसबाट स्वदेशी उद्यमीहरूले आफ्नो उत्पादन बढाउन र बजार विस्तार गर्न सहज हुने उनको भनाइ छ। नेपालको इतिहासमा, विशेषगरी २०४० को दशकदेखि उदारीकरणको नीति अपनाइएपछि, विदेशी सामानहरूको आयात सहज भएको छ, जसले स्वदेशी उद्योगहरूलाई प्रतिस्पर्धा गर्न गाह्रो बनाएको छ। यसैगरी, अन्तःशुल्क र भन्सार दरहरूमा गरिने समायोजनले नेपाली उत्पादनहरूलाई मूल्यको हिसाबले बढी आकर्षक बनाउन सक्छ। उदाहरणका लागि, यदि कुनै नेपाली उत्पादनमा लाग्ने अन्तःशुल्क घटाइयो वा भन्सार दर कम गरियो भने, त्यसको अन्तिम मूल्य उपभोक्ताका लागि सस्तो हुन जान्छ, जसले गर्दा नेपाली उपभोक्ताले स्वदेशी उत्पादन रोज्ने सम्भावना बढ्छ।
उनले थपे, ‘हामीले आयातलाई निरुत्साहित गर्ने र निर्यातलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति लिनुपर्छ। यसका लागि करका दरहरूमा सन्तुलन ल्याउनु अपरिहार्य छ। यदि स्वदेशी उत्पादन महँगो भयो भने उपभोक्ताले विदेशी उत्पादन रोज्नु स्वाभाविक हो। त्यसैले, स्वदेशी उत्पादनलाई सस्तो र गुणस्तरीय बनाउन करको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।’ यो भनाइले नेपालको व्यापार नीतिमा एक स्पष्ट परिवर्तनको संकेत गर्दछ, जहाँ विगतमा आयातलाई सहज बनाउने नीतिहरूले बढी प्राथमिकता पाएको थियो। अब, सरकारले निर्यातलाई बढावा दिन र आयातलाई नियन्त्रण गर्नका लागि रणनीतिक कर नीति अपनाउनुपर्ने देखिन्छ। यसले गर्दा नेपाली उत्पादनहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पनि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्नेछन्, जसले देशको व्यापार घाटा कम गर्न मद्दत गर्नेछ।
आयात प्रतिस्थापन र निर्यात वृद्धिका लागि रणनीतिक कर नीतिको खाँचो
नेपालले ठूलो मात्रामा आयातमा गरिरहेको खर्च घटाउनका लागि आयात प्रतिस्थापन गर्ने वस्तुहरूको उत्पादनमा जोड दिनुपर्ने पाण्डेले बताए। यसका लागि सरकारले स्पष्ट र दीर्घकालीन योजना ल्याउनुपर्ने उनको सुझाव छ। ‘हामीले के उत्पादन गर्न सक्छौं, कहाँ सक्छौं र कसरी सक्छौं भन्ने बारेमा स्पष्ट खाका तयार गरी सोही अनुसार लगानी र प्रविधि भित्र्याउनुपर्छ,’ उनले भने। नेपालको कुल ग्राहस्थ उत्पादन (GDP) मा आयातको हिस्सा ठूलो छ, जसले गर्दा विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा दबाब पर्ने गरेको छ। आयात प्रतिस्थापन गर्ने नीतिले स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउने सम्भावना छ। यसका लागि सरकारले कृषि, ऊर्जा, पर्यटन र सूचना प्रविधि जस्ता क्षेत्रमा लगानी बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
यस्तै, नेपाली उत्पादनहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउनका लागि गुणस्तर सुधार, उत्पादन लागत घटाउने र बजारीकरणमा सहयोग पुर्याउनुपर्ने आवश्यकता छ। यसका लागि सरकारले आवश्यक पूर्वाधार विकास, तालिम र प्राविधिक सहयोग प्रदान गर्नुपर्ने पाण्डेको भनाइ छ। नेपाली उत्पादनहरूको गुणस्तर अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुरूप नहुँदा निर्यातमा समस्या आउने गरेको छ। यसको समाधानका लागि सरकारले उत्पादन प्रक्रियामा सुधार ल्याउन, गुणस्तर नियन्त्रणका लागि आवश्यक प्राविधिक सहयोग पुर्याउन र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली उत्पादनहरूको प्रवद्र्धनका लागि बजारीकरण रणनीति बनाउनुपर्नेछ। यसले गर्दा नेपाली उत्पादनहरूले विश्व बजारमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन सक्नेछन्।
स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धनले रोजगारी र आर्थिक आत्मनिर्भरतामा कसरी योगदान गर्छ
स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धनले रोजगारी सिर्जनामा प्रत्यक्ष योगदान पुग्नेछ। यसले गरिबी निवारणमा मद्दत गर्नेछ र समग्र आर्थिक विकासलाई गति दिनेछ। पाण्डेले भने, ‘जब हामी स्वदेशमै उत्पादन गर्छौं, पैसा देशमै रहन्छ। यसले हाम्रो विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ।’ नेपालमा बेरोजगारी एक प्रमुख समस्या हो, जसले गर्दा धेरै युवाहरू विदेश पलायन हुन बाध्य हुन्छन्। स्वदेशी उद्योगहरूलाई प्रोत्साहन गर्दा स्वदेशमै रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना हुनेछन्, जसले गर्दा युवाहरूलाई स्वदेशमै काम गर्ने अवसर मिल्नेछ। यसका अतिरिक्त, स्वदेशी उत्पादनमा वृद्धिले देशको व्यापार घाटा कम गर्न र विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउन मद्दत गर्नेछ, जसले आर्थिक स्थायित्व कायम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
उनले थप स्पष्ट पारे कि, अन्तःशुल्क र भन्सार दरहरूमा गरिने पुनरावलोकनले केवल राजस्व संकलनमा मात्र नभई स्वदेशी उद्योगहरूको संरक्षण र विकासमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ। यसबाट मुलुकको व्यापार घाटा कम गर्न र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणको लक्ष्य हासिल गर्न सहयोग पुग्नेछ। नेपालको अर्थतन्त्रमा राजस्व संकलनको ठूलो हिस्सा आयातित वस्तुहरूमा लाग्ने करबाट आउने गरेको छ। तर, स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिले राजस्वको स्रोतलाई विविधीकरण गर्न मद्दत गर्नेछ। यसका साथै, स्वदेशी उद्योगहरूको विकासले मुलुकलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउने दिशामा अगाडि बढाउनेछ, जुन नेपालको दीर्घकालीन आर्थिक लक्ष्य हो।
अर्थविद्हरूको स्वदेशी उत्पादन प्रवर्द्धनमा साझा धारणा
अर्थविद्हरू पनि स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिको पक्षमा छन्। उनीहरूका अनुसार, नेपालले कृषिलगायतका विभिन्न क्षेत्रमा उत्पादन क्षमता बढाउन सकेमा आयातमाथिको निर्भरता उल्लेख्य रूपमा घटाउन सकिन्छ। यसका लागि सरकारले स्पष्ट नीतिगत व्यवस्था, लगानीको वातावरण सिर्जना र आवश्यक प्राविधिक सहयोगमा जोड दिनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ। नेपालको कृषि क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना छ, तर यसको पूर्ण उपयोग हुन सकेको छैन। यसका साथै, नेपालले लघु, घरेलु र साना उद्योगहरूमा पनि लगानी बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ, जसले रोजगारी सिर्जनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। सरकारले यी क्षेत्रहरूमा लगानी आकर्षित गर्नका लागि नीतिगत सुधारहरू गर्नुपर्नेछ।
एक जना अर्थविद्ले भने, ‘आन्तरिक उत्पादन बढाउनका लागि सरकारले दिने सहुलियतपूर्ण कर्जा, कर छुट र निर्यातमा दिइने अनुदान जस्ता कार्यक्रमहरूलाई प्रभावकारी कार्यान्वयनमा ल्याउनुपर्छ।’ नेपालमा धेरै व्यवसायीहरूले सहुलियतपूर्ण कर्जा र प्राविधिक सहयोगको अभावमा आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्न सकेका छैनन्। सरकारले यी कार्यक्रमहरूलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गरेर साना तथा मझौला उद्योगहरूलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्नेछ। यसका साथै, निर्यातमा दिइने अनुदानले नेपाली उत्पादनहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउन मद्दत गर्नेछ।
आगामी दिनमा नेपालको आर्थिक दिशा: स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता
पूर्वअर्थमन्त्री पाण्डेको भनाइले नेपालको आर्थिक विकासका लागि स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धन कति महत्वपूर्ण छ भन्ने कुरालाई प्रस्ट पार्छ। यसका लागि सरकारले तत्परता देखाउँदै अन्तःशुल्क र भन्सार दरहरूमा आवश्यक पुनरावलोकन गरी स्वदेशी उद्योगहरूलाई बलियो बनाउनुपर्ने देखिन्छ। यसले मात्र नेपाललाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन र समृद्धिको मार्गमा अगाडि बढाउन सकिनेछ। आगामी दिनहरूमा, नेपाल सरकारले यस विषयमा गम्भीरतापूर्वक विचार गरी आवश्यक नीतिगत तथा कानुनी सुधारहरू गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसको प्रभाव नेपाली अर्थतन्त्रमा मात्र नभई आम नागरिकको जीवनस्तरमा पनि सकारात्मक रूपमा पर्नेछ। स्वदेशी उत्पादनको वृद्धिले उपभोक्ताहरूलाई सस्तो र गुणस्तरीय वस्तुहरू उपलब्ध गराउनेछ, जसले गर्दा उनीहरूको क्रयशक्ति बढ्नेछ। यसका साथै, देशको व्यापार घाटा कम हुने र विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढ्ने भएकाले आर्थिक स्थायित्व कायम हुनेछ।
