गोरखाको बुढीगण्डकी नदीमा आएको बाढीले कम्तीमा पाँच जनालाई बेपत्ता पारेको छ, जसले उनीहरूका परिवारमा ‘अस्पष्ट क्षति’ को गहिरो मनोवैज्ञानिक पीडा थोपरेको छ। नदी किनारमा भेडीगोठ बनाएर बस्दै आएका उनीहरू बाढीसँगै बेपत्ता भएपछि परिवारमा अनिश्चितता छाएको छ।
जर्ज वाशिंगटन विश्वविद्यालयमा मनोचिकित्साका प्रोफेसर डा. ब्रान्डन कोहर्टका अनुसार, जब कुनै प्रियजन बेपत्ता हुन्छन् तर उनीहरूको जीवन वा मृत्युको कुनै ठोस प्रमाण हुँदैन, तब परिवारहरू आशा र निराशाको बीचमा अड्किन्छन्। यसलाई अस्पष्ट क्षति भनिन्छ। नेपालमा माओवादी द्वन्द्व र २०७२ सालको भूकम्पपछि पनि हजारौं परिवारले यस्तै मनोवैज्ञानिक संकट भोगेका थिए।
बाढीको विनाश र उद्धार कार्य
गत आइतबार गोरखाको चुमनुब्री गाउँपालिका–६ चुम्चेतको उङ्गिलुङ क्षेत्रमा आएको बाढीले भेडीगोठमा बस्दै आएका २ महिला र ३ पुरुष गरी पाँच जनालाई बेपत्ता पारेको हो। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अनुसार, बाढी प्रभावित क्षेत्रबाट हालसम्म ९५ जनाको सकुशल उद्धार गरिएको छ। नेपाली सेनाले हेलिकप्टर र स्थलमार्गबाट परिचालन गरेको उद्धार टोलीले विदेशी नागरिकसहित ४९ जनालाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याएको छ।
मौसम विज्ञान विभागले यो बाढी पहिरोका कारण खोला थुनिएर आएको प्रारम्भिक निष्कर्ष निकालेको छ। गोरखाको चुमनुब्री गाउँपालिका–६ लोक्पा र चुम्लिङबीच पहिरो खसेर नदी थुनिएपछि एक्कासी लेदो र गेग्रानसहितको बाढी आएको अनुमान छ। बाढीले चुमनुब्री, आरुघाट र धार्चे गाउँपालिकाका विभिन्न क्षेत्रमा क्षति पुर्याएको छ।
प्रहरीका अनुसार, बाढीले ४५ वटा घर, ९ वटा गोठ, ४ वटा पुल र १ वटा सरकारी कार्यालय भवनमा क्षति पुगेको छ। न्याकचेतबाट सिर्दिबास जोड्ने पुरानो झोलुङ्गे पुल, धार्चेको माछीखोलाबाट केरौजा जोड्ने झोलुङ्गे पुल र आरुघाट गाउँपालिका–२ र ३ जोड्ने सोतीस्थित फलामे पक्की पुल बगाएको छ। यसबाहेक, ३४१ मेगावाट क्षमताको बूढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनाको क्याम्प, २ वटा टेलिफोन टावर र ५० वटा बिजुलीका पोलमा पनि क्षति पुगेको छ।
अस्पष्ट क्षतिको मनोवैज्ञानिक असर
डा. कोहर्ट, जो सन् २००६ देखि ट्रान्सकल्चरल साइकोसोशल अर्गनाइजेसन नेपालका प्राविधिक सल्लाहकारका रूपमा कार्यरत छन्, अस्पष्ट क्षतिलाई मानसिक रोग नभई एक सामान्य मानवीय अनुभवका रूपमा व्याख्या गर्छन्। उनी भन्छन्, ‘जब शरीर हुँदैन, तब हामी भावनात्मक अन्योलमा फस्छौं, आशा र निराशाको बीचमा अड्किन्छौं।’ यसले ‘जटिल शोक’ (complicated grief) निम्त्याउन सक्छ, जसले डिप्रेसन र चिन्ताको जोखिम बढाउँछ।
नेपालमा बेपत्ता भएका व्यक्तिहरूको खोजीका लागि डीएनए नमुना दिने प्रक्रियाले परिवारहरूलाई मनोवैज्ञानिक रूपमा सक्रिय महसुस गराउँछ। डा. कोहर्टका अनुसार, ‘तपाईं आफ्नो शरीरको एक टुक्रा दिएर आफ्नो प्रियजनलाई खोज्ने आशा गर्नुहुन्छ। यसले एउटा अनुष्ठानको रूपमा काम गर्छ र मानिसहरूलाई निष्क्रिय र असहाय महसुस गर्नबाट जोगाउँछ।’
नेपाली समाजमा शरीर नभएको अवस्थामा शोक मनाउन ‘कुश क्रिया’ जस्ता अनुष्ठानहरू छन्, जसले प्रतीकात्मक रूपमा अन्त्येष्टि गर्न मद्दत गर्छ। यद्यपि, परिवारहरूले आफ्नो प्रियजनलाई खोज्ने सबै सम्भावना नखोजेसम्म यस्तो अनुष्ठान गर्न हिचकिचाउन सक्छन्। ‘बकल गर्ने’ अर्को अनुष्ठान हो, जहाँ मानिसहरूले आफ्नो प्रियजनको सुरक्षित फिर्तीको वा शरीर फेला पार्ने आशामा भाकल गर्छन्।
जलवायु परिवर्तन र पुनर्निर्माणका चुनौती
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले बाढी प्रभावित क्षेत्रका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा रहन र स्थानीय प्रशासनका निर्देशन पालना गर्न आग्रह गरेका छन्। बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले बुढीगण्डकी नदीको तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई आज बेलुका नदी किनार तथा जोखिमयुक्त बस्तीबाट टाढा सुरक्षित रहन आग्रह गरेको छ।
डा. कोहर्टले जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित विपद्हरूमा यस्ता अस्पष्ट क्षतिहरू अझ सामान्य हुने बताएका छन्, जहाँ स्थानहरू बिस्तारै वा अचानक हराउँछन्। ‘भूकम्पमा तपाईंले विनाश देख्न सक्नुहुन्थ्यो, तर बाढीमा धेरै चीजहरू बगाएर लगिएको हुन्छ, जुन देखिँदैन,’ उनले भने।
नेपालले सन् २०२६ अगस्ट २६ मा भोटेकोशी र त्रिशूली नदी उपत्यकामा आएको बाढी र पहिरोले १,००० भन्दा बढी मानिसको ज्यान लिएको थियो र हजारौं बेपत्ता भएका थिए। सरकारले त्यस बाढीपछिको खोज तथा उद्धार कार्य हालका लागि स्थगित गरी पुनर्निर्माण र पुनर्स्थापनाको काम तीव्र रूपमा अघि बढाउन निर्देशन दिएको छ। यसका लागि ५ खर्ब ५९ अर्ब १७ करोड ७२ लाख २७ हजार रुपैयाँ बराबरको बजेट स्वीकृतिका लागि अर्थ मन्त्रालयमा सिफारिस गरिएको छ।
विश्व बैंकले पुनर्निर्माण कार्यमा बहुप्रकोप जोखिमको नयाँ मूल्याङ्कन, पूर्वाधार निर्माणको स्थान र डिजाइनमा सावधानी तथा यातायात, ऊर्जा र सञ्चारका महत्वपूर्ण संरचनामा वैकल्पिक व्यवस्था सुनिश्चित गर्न सुझाव दिएको छ। डा. कोहर्टले यस्ता विपद्ले निम्त्याउने दीर्घकालीन मनोवैज्ञानिक असरहरूलाई सम्बोधन गर्न बलियो स्थानीय मानसिक स्वास्थ्य सहयोग प्रणालीको आवश्यकतामा जोड दिएका छन्।
बुढीगण्डकी नदीमा बेपत्ता भएका पाँच जनाको अवस्था अझै अज्ञात छ। उनीहरूका परिवारहरू आशा र अनिश्चितताको दोसाँधमा छन्, जसले नेपालमा बारम्बार दोहोरिने अस्पष्ट क्षतिको चक्रलाई फेरि एकपटक उजागर गरेको छ।
यसअघि: बूढीगण्डकी बाढी: ५ जना बेपत्ता, प्रधानमन्त्रीद्वारा ४३७ सुरक्षाकर्मी परिचालन
