दशैंको घटस्थापनाको दिन, आइतबार बिहान गोरखाको बुढीगण्डकी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले शान्ति बजारका ४० भन्दा बढी घर बगाउँदा ६ जना बेपत्ता भएका छन्, यद्यपि १८६ जनाको सफल उद्धार गरिएको छ। चुम्चेत र फिलिमबाट आएको पहिरोले नदी अवरुद्ध भई थुनिएको पानी अचानक फुटेपछि आएको बाढीले दशैंको मुखमा सयौँ बासिन्दालाई घरबारविहीन बनाएको छ।
चेतावनी पाउनेबित्तिकै स्थानीय बासिन्दाहरूले परिवारलाई जगाउँदै छिमेकीहरूलाई समेत सचेत गराएका थिए। गोरखापट्टीका आरुघाटका बासिन्दाले धादिङपट्टीका मानिसहरूलाई पनि नदीपारि चेतावनी दिए। स्थानीय प्रतिनिधि र प्रहरी कर्मचारीहरूले बजारमा हिँडेर मानिसहरूलाई सुरक्षित स्थानमा जान आग्रह गरे। गोरखापट्टीका बासिन्दा तारिफान्ततर्फ लागे भने धादिङपट्टीका मानिसहरू सल्यानटारको डाँडातिर दौडिए। एक महिनाअघि रासुवागढीमा आएको विनाशकारी बाढी देखेकाले, यसपटकका बासिन्दाहरूले उच्च स्थानतर्फ जान ढिला गरेनन्।
जीवन जोगियो, सर्वस्व गुम्यो
आरुघाट बजारका सन्तोष राज बज्राचार्यका अनुसार, पहिरोनजिक बस्ने मानिसहरूले राति अचानक ठूलो आवाज सुनेर र जमिन हल्लिएको महसुस गरेपछि भागेका थिए। जब बुढीगण्डकीमा पानी बग्न रोकियो, उनीहरू जङ्गलतिर भागे र आरुघाट तथा सोतीलगायतका तल्लो तटीय बस्तीहरूलाई सचेत गराए। नदी अवरुद्ध भएको खबर छिट्टै फैलियो, जसले गर्दा बाढी आउनुअघि नै मानिसहरूलाई भाग्ने समय मिल्यो।
शान्ति बजार, जसलाई केही मानिसहरू शान्ति बगर पनि भन्छन्, करिब ४० देखि ४२ वटा घरहरूको सानो बस्ती थियो। बाढीले तीमध्ये दुईवटा घर मात्र बाँकी राखेको छ। शान्ति बजारकी दिल कुमारी थापाले भनिन्, ‘बिहानै माथिल्लो भेगबाट चेतावनी पाएपछि हामी विभिन्न दिशामा भाग्यौं। अलि उज्यालो भएपछि म पशुचौपाया निकाल्न फर्किएँ, तर बिहान करिब ६ बजे बाढी आउँदा अरूले मलाई फर्कन दिएनन्।’ उनले थपिन्, ‘नदीमा बाढी आयो, त्यसपछि पानी घट्यो। फेरि अर्को बाढी आयो। दोस्रो बाढीले सबै घर डुबायो।’
धेरै परिवारले दशैंमा घर खर्च धान्नका लागि बाख्रा, कुखुरा र अन्य पशुचौपाया पालेका थिए। बाढीले उनीहरूका घर, पशुधन र भण्डारण गरिएको अन्न सबै हिलो र भग्नावशेषमुनि दबाइदियो वा बगाएर लग्यो। बाँचेकाहरूलाई नजिकैको भुमेथानमा आश्रय दिइएको छ। दिल कुमारीसँगै क्षतिग्रस्त बस्तीमा हिँडिरहेकी टंक कुमारी थापाले चेतावनी पाएपछि बासिन्दाहरूले कसरी भाग्ने योजना बनाए भनेर बताइन्। पहिले वृद्धवृद्धा र बालबालिकालाई उच्च स्थानमा लगियो, त्यसपछि समुदायका बलिया सदस्यहरू गए। ‘हामीले कसैलाई पनि बाढीमा पर्न दिएनौं। केही मानिसहरूले ठूलो कठिनाईसँग आफ्ना पशुचौपाया बचाउन सके,’ उनले भनिन्। ‘अरू सबै गयो। हामीसँग खाना खर्च धान्न केही बाँकी छैन। दशैं आउँदैछ, तर हामीले अन्न बचाउन सकेनौं। सबै पुरियो। हामीसँग एक मुठी धान काट्ने जग्गा पनि बाँकी छैन।’
पूर्वाधार र जलविद्युत आयोजनामा क्षति
गोरखाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी धर्मेन्द्र कुमार मिश्रका अनुसार, यस बाढीले ६ जना बेपत्ता भएका छन्। बाढीले मछि खोला, दोभान, सल्लोरी, बगर, सोती पुल, शान्ति बजार, आरुघाट पुल र धादिङपट्टीको आरुघाट बजार नजिकको नदी किनारमा सबैभन्दा बढी क्षति पुर्याएको छ। कूल ६ वटा झोलुङ्गे पुल र तीनवटा मोटर चल्ने पुलमा क्षति पुगेको छ। यसअघि नै ४५ भन्दा बढी घरहरू पूर्ण रूपमा बगाएको र २७ वटा आंशिक रूपमा क्षतिग्रस्त भएका थिए। यसले गर्दा दुर्गम क्षेत्रहरूमा सहायता वितरणमा कठिनाई उत्पन्न भएको छ।
बाढीले चारवटा जलविद्युत आयोजनामा क्षति पुर्याएको छ। जसमा ३४१ मेगावाटको बुढीगण्डकी जलविद्युत आयोजना, २४.५ मेगावाटको दोभान खोला जलविद्युत आयोजना, ३०.९१ मेगावाटको यारु खोला जलविद्युत आयोजना र १६ मेगावाटको माछा खोला जलविद्युत आयोजना रहेका छन्। बुढीगण्डकी सरोकार समितिकी सदस्य हाजुरी बन्जाराका अनुसार, प्रस्तावित बुढीगण्डकी जलाशय परियोजनाले आरुघाटदेखि आर्खेतसम्मको क्षेत्र डुबाउनेछ। प्राविधिक टोलीहरूले पहिले नै जलाशयको सिमानामा मार्किङ गरेका थिए। क्षतिपूर्ति नपाएकाले धेरै बासिन्दाहरू त्यहीँ बसेका थिए। आर्खेतभन्दा तल बस्ने बाढी प्रभावित सबै बासिन्दाहरूलाई प्रस्तावित जलविद्युत परियोजनाले पनि असर गर्ने सम्भावना छ।
पुनर्निर्माण र भविष्यको चिन्ता
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको कार्यालयले अक्टोबर १२, २०२६ मा थप पीडितहरूको लागि खोज तथा उद्धार कार्य समाप्त भएको घोषणा गरेको छ। अब अधिकारीहरूले सडक र पुलहरूको पुनर्स्थापनामा ध्यान केन्द्रित गर्नेछन्। सरकारले पुनर्निर्माण प्रयासमा ४.७७ बिलियन डलर लाग्ने अनुमान गरेको छ।
आरुघाटका ७० वर्षीय बाबुराम ढकालले सोमबार बिहान पुलको क्षति हेर्न गएका थिए। उनले बाल्यकालमा बुढीगण्डकीमा सन् १९६८ को फेब्रुअरीमा यस्तै बाढी आएको कथा सुनेको सम्झिए। त्यसबेला माथिल्लो भेगमा पहिरोले नदी तीन दिनसम्म अवरुद्ध भएको थियो, त्यसपछि थुनिएको पानी बिस्तारै फुटेको थियो। त्यसबेला पानी बिस्तारै बगेकाले ठूलो क्षति नभए पनि बजारको केही भाग र झोलुङ्गे पुल नजिकको अर्को सानो पुल बगाएको थियो।
सोमबार दिउँसोसम्म आरुघाट बजार सामान्य अवस्थामा फर्कन थालेको थियो। माथिल्लो गोरखातर्फ गएका पर्यटकहरू फर्कँदै थिए भने बाढी प्रभावितका लागि राहत वितरण भइरहेको थियो। आरुघाटको बगैंचा क्षेत्रमुनिको क्षतिग्रस्त भागमा बेली ब्रिज जडानको तयारीमा प्राविधिक टोलीहरूले नापजाँच गरिरहेका थिए। भूगर्भविद् र ड्रोनसहितका कर्मचारीहरूलाई भूभागको जाँच गर्न र बाढीको कारण पत्ता लगाउन खटाइएको छ। इन्टरनेशनल सेन्टर फर इन्टिग्रेटेड माउन्टेन डेभलपमेन्ट (ICIMOD) ले भविष्यको जोखिम मूल्याङ्कन, पूर्वाधार योजना र पुनर्निर्माण प्रयासहरूले धेरै खतराहरू र तिनीहरूका डाउनस्ट्रीम प्रभावहरूलाई ध्यानमा राख्नुपर्ने बताएको छ।
यसअघि: बुढीगण्डकी बाढी: २०४ घरमा क्षति, ५ जना सम्पर्कविहीन; जलविद्युत् आयोजना र पदमार्गमा ठूलो असर
