सन् २०२६ को अक्टोबर महिना अहिलेसम्मकै सबैभन्दा गर्म अक्टोबरका रूपमा रेकर्ड भएको छ, जसको विश्वव्यापी औसत तापक्रम १५.३५ डिग्री सेल्सियस मापन गरियो। युरोपेली संघका कोपर्निकस क्लाइमेट चेन्ज सर्भिस (C3S) र युरोपियन सेन्टर फर मिडियम रेन्ज वेदर फोरकास्ट्स (ECMWF) ले जनाए अनुसार, यस पटकको तापक्रम औद्योगिक क्रान्ति पूर्वको तुलनामा १.७५ डिग्री सेल्सियसले बढेको छ।
यो तापमान सन् १९९१ देखि २०२० सम्मको अक्टोबर महिनाको औसतभन्दा ०.९० डिग्री सेल्सियसले बढी हो, जसले सन् २०२३ को अक्टोबरको कीर्तिमानलाई उछिनेको छ। वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ कि प्रशान्त महासागरमा विकसित भइरहेको एल निनोको अवस्थाले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिमा थप योगदान पुर्याएको छ। अक्टोबर महिनामा भूमध्यरेखीय प्रशान्त महासागरको निनो–३.४ क्षेत्रको समुद्री सतहको तापक्रम औसतभन्दा ३.२१ डिग्री सेल्सियसले वृद्धि भएको थियो, जुन अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूलो विचलन हो।
पृष्ठभूमि
- सन् २०२४ मा पनि विश्वको औसत तापक्रम औद्योगिक क्रान्तिअघिको तुलनामा १.५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुगेको थियो, र सन् २०२६ दोस्रो यस्तो वर्ष बन्ने सम्भावना छ।
- सन् २०२३ देखि २०२५ सम्मको तीन वर्षको अवधिमा विश्वको औसत तापक्रम १.५ डिग्री सेल्सियसको सीमा नाघेको थियो।
ध्रुवीय क्षेत्रबाहेक विश्वका समुद्री सतहको औसत तापक्रम अक्टोबरमा २०.९५ डिग्री सेल्सियस पुग्यो, जुन यस महिनाका लागि नयाँ उच्च रेकर्ड हो। मानवीय गतिविधिबाट हुने हरितगृह ग्यास उत्सर्जन नै अहिलेको दीर्घकालीन तापक्रम वृद्धिको मुख्य कारण रहेको वैज्ञानिकहरूले स्पष्ट पारेका छन्।
तापक्रम वृद्धिको विश्वव्यापी असर
तापक्रम वृद्धिको प्रभाव विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा फरक-फरक देखिएको छ। युरोपमा अक्टोबर अहिलेसम्मकै दोस्रो गर्म महिना बन्यो, जसको औसत तापक्रम ११.५१ डिग्री सेल्सियस थियो, जुन सन् १९९१-२०२० को औसतभन्दा १.४९ डिग्री सेल्सियस बढी हो। पूर्वी युरोप र स्क्यान्डिनेभियामा सामान्यभन्दा निकै बढी तापक्रम मापन गरियो, जबकि पश्चिमी र मध्य युरोपमा यसको प्रभाव तुलनात्मक रूपमा कम रह्यो। मध्य र पूर्वी युरोपका राइन, ड्यान्युब र भिस्तुला नदीमा पानीको सतह उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ। यसको विपरीत, बेलायत, आयरल्यान्ड, स्पेन, ग्रिस र टर्कीजस्ता देशहरूमा भारी वर्षा र बाढीका कारण जनजीवन प्रभावित भयो।
पश्चिमी अन्टार्कटिका क्षेत्रमा अक्टोबर महिनाको तापक्रम सामान्यभन्दा ७ डिग्री सेल्सियसभन्दा बढी थियो, र केही स्थानमा त यो ११ डिग्रीसम्म पुगेको थियो। साइबेरिया, अमेरिकाको मध्य भाग, उत्तरी क्यानडा, पूर्वी अफ्रिका र मध्यपूर्वमा असामान्य गर्मी महसुस गरियो। यद्यपि, दक्षिण अमेरिकाका अधिकांश भागमा भने सामान्यभन्दा कम तापक्रम रेकर्ड गरियो।
मधेश प्रदेशमा जलवायु परिवर्तनको चुनौती
जलवायु परिवर्तनका कारण मधेश प्रदेशमा धान र आँपबाहेक अन्य बालीमा पनि असर परेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा अनियमित मनसुन, लामो खडेरी, असिना, हावाहुरी र अत्यधिक वर्षाले खाद्यान्न, तरकारी, फलफूल र नगदे बालीमा असर पारेको छ। मधेश प्रदेशमा गत वर्षको मनसुनमा औसतभन्दा ३० देखि ५० प्रतिशत कम वर्षा भएको थियो।
राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको प्रादेशिक कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) अनुमानअनुसार, मधेश प्रदेशको आर्थिक वृद्धिदर आर्थिक वर्ष २०२६/२७ मा १.३१ प्रतिशतमा झर्ने अनुमान गरिएको छ, जुन नेपालका सात प्रदेशमध्ये सबैभन्दा कम हो। नेपाल राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनले कृषि क्षेत्रको संकुचनलाई यसको मुख्य कारण मानेको छ। सन् २०२५ मा मधेश प्रदेशमा बाढी र डुबानका कारण कृषिमा करिब ५.३४ अर्ब रुपैयाँको क्षति भएको थियो, जसबाट ४२,०६९ हेक्टरमा लगाइएको धानबाली प्रभावित भएको थियो। मधेश प्रदेशमा ६ लाख हेक्टरभन्दा बढी खेतीयोग्य जमिन भए पनि ४० प्रतिशत जमिनमा मात्र सिँचाइ सुविधा उपलब्ध छ।
सन् २०२६ को वार्षिक अनुमान र आगामी चुनौती
वैज्ञानिकहरूको सांख्यिकीय मोडेलले सन् २०२६ मा वार्षिक औसत तापक्रम औद्योगिक क्रान्तिपूर्वको स्तरभन्दा १.५६ देखि १.६१ डिग्री सेल्सियससम्म बढ्न सक्ने प्रक्षेपण गरेको छ। यस वर्षको औसत तापक्रम १.५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्ने सम्भावना ९९ प्रतिशतभन्दा बढी छ। नोभेम्बर २०२५ देखि अक्टोबर २०२६ सम्मको पछिल्लो १२ महिनाको विश्वव्यापी औसत तापक्रम औद्योगिक क्रान्तिपूर्वको तुलनामा १.५१ डिग्री सेल्सियसले बढी छ।
कोपर्निकस क्लाइमेट चेन्ज सर्भिसले नोभेम्बर ६, २०२६ मा गरेको अनुमान अनुसार, सन् २०२६ दोस्रो सबैभन्दा गर्म वर्ष बन्ने सम्भावना करिब ८० प्रतिशत छ। एल निनोको अवस्था सन् २०२६ को अन्त्यतिर उच्च बिन्दुमा पुग्ने र यसको प्रभाव सन् २०२७ सम्म रहने अपेक्षा गरिएको छ। वैज्ञानिकहरूले सन् २०२७ मा औसत विश्व तापक्रम औद्योगिक क्रान्तिअघिको तुलनामा १.७४ डिग्री सेल्सियस पुग्ने अनुमान गरेका छन् र यो अहिलेसम्मकै सबैभन्दा गर्म वर्ष बन्ने सम्भावना ९६ प्रतिशत रहेको छ।
सन् २०१५ मा सम्पन्न पेरिस जलवायु सम्झौताको मुख्य लक्ष्य विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिलाई २ डिग्री सेल्सियसभन्दा तल राख्नु र सम्भव भएसम्म १.५ डिग्री सेल्सियसमा सीमित गर्नु थियो। यसै सन्दर्भमा, संयुक्त राष्ट्र संघको COP31 जलवायु शिखर सम्मेलन नोभेम्बर ९ देखि २० सम्म टर्कीको अन्टालियामा हुँदैछ। नेपाल र भुटानले COP31 मा ‘पहाडमा १.५ डिग्री सेल्सियस तापक्रम वृद्धि’ शीर्षकमा छुट्टै एजेन्डा वस्तु समावेश गर्न संयुक्त प्रस्ताव पेस गरेका छन्।
अब के हुन्छ
संयुक्त राष्ट्र संघको COP31 जलवायु शिखर सम्मेलन नोभेम्बर ९ देखि २० सम्म टर्कीको अन्टालियामा हुँदैछ, जहाँ नेपाल र भुटानले 'पहाडमा १.५ डिग्री सेल्सियस तापक्रम वृद्धि' शीर्षकमा संयुक्त प्रस्ताव पेस गरेका छन्।
