आज शनिबार नोभेम्बर १४ मा विश्वभर ‘विश्व मधुमेह दिवस २०२६’ मनाइँदैछ। यस वर्ष ‘मधुमेहमा प्रारम्भिक कार्य’ (Early Action on Diabetes) नाराका साथ मनाइएको यो दिवसले मधुमेहको प्रारम्भिक निदान, व्यापक हेरचाहमा पहुँच र रोगसम्बन्धी गलत धारणा कम गर्ने महत्त्वलाई जोड दिएको छ।
मधुमेह रोग विशेषज्ञ डा. विनय भट्टराईले मधुमेहबाट बच्न स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन आवश्यक रहेको बताएका छन्। उनले मोटोपन भएका व्यक्ति, परिवारमा मधुमेहको इतिहास भएका र कोलेस्ट्रोल उच्च भएकाले नियमित परीक्षण गराइरहनुपर्नेमा जोड दिए। डा. भट्टराईका अनुसार, ३५ वर्ष उमेर पुगेपछि सबैले नियमित रूपमा मधुमेहको परीक्षण गराउनु राम्रो हुन्छ।
पृष्ठभूमि
- विश्व मधुमेह दिवस हरेक वर्ष नोभेम्बर १४ मा सर फ्रेडरिक ब्यान्टिङको जन्मदिनको सम्झनामा मनाइन्छ, जसले इन्सुलिनको सह-आविष्कार गरेका थिए।
- सन् १९९१ देखि हरेक वर्ष नोभेम्बर १४ मा विश्व मधुमेह दिवस मनाइँदै आएको छ।
- विश्व स्वास्थ्य संगठनका सदस्य राष्ट्रहरूले सन् २०२२ मा सन् २०३० सम्ममा हासिल गर्नुपर्ने मधुमेहसम्बन्धी पाँचवटा विश्वव्यापी कभरेज लक्ष्यहरूलाई समर्थन गरेका थिए।
विश्वभर मधुमेहको बढ्दो प्रकोप
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार, सन् २०२२ मा १८ वर्ष र सोभन्दा माथिका १४ प्रतिशत वयस्कहरू मधुमेहसँग बाँचिरहेका थिए, जुन सन् १९९० मा ७ प्रतिशत मात्र थियो। इन्टरनेशनल डायबिटीज फेडरेशन (IDF) को सन् २०२४ को अनुमान अनुसार, विश्वभर २० देखि ७९ वर्ष उमेर समूहका ५८९ मिलियन वयस्कहरू मधुमेहसँग बाँचिरहेका छन्। सन् २०२४ मा मधुमेह भएका वयस्कहरूमध्ये लगभग ४३ प्रतिशत (२५२ मिलियन) लाई आफ्नो अवस्थाबारे थाहा थिएन।
नेपालमा सन् २०२४ मा २० देखि ७९ वर्ष उमेर समूहका ७.७ प्रतिशत जनसंख्यामा मधुमेहको प्रकोप रहेको थियो, जुन सन् २०११ को ३.६० प्रतिशतबाट ११३.९ प्रतिशतले बढेको तथ्यांक छ। नेपालमा २० देखि ७९ वर्ष उमेर समूहका अनुमानित १.३ मिलियन वयस्कहरू मधुमेहसँग बाँचिरहेका छन्।
मधुमेहका कारण र रोकथाम
मधुमेह अन्धोपना, मिर्गौला फेल, हृदयाघात, पक्षाघात र हातखुट्टा काट्नुपर्ने अवस्थाको प्रमुख कारणमध्ये एक हो। सन् २०२३ मा मधुमेह २.० मिलियन मृत्युको प्रत्यक्ष कारण थियो र मधुमेहका कारण हुने कुल मृत्युमध्ये ४४ प्रतिशत ७० वर्षभन्दा कम उमेरका व्यक्तिहरूमा भएको थियो।
स्वस्थ खानपान, नियमित शारीरिक व्यायाम र सुर्तीजन्य पदार्थ सेवन नगर्नाले टाइप-२ मधुमेहको जोखिम कम गर्न सकिन्छ। चिकित्सकहरूका अनुसार, मधुमेहको समयमै पहिचान, नियमित परीक्षण, औषधोपचार र जटिलताको उपचारबाट गम्भीर असरहरू रोक्न सकिन्छ। टाइप-२ मधुमेह बिस्तारै विकसित हुने र सुरुमा लक्षण नदेखिन सक्ने भएकाले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण आवश्यक मानिन्छ।
WHO को लक्ष्य र आह्वान
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले सरकार र नीति निर्माताहरूलाई मधुमेह रोकथाम, प्रारम्भिक पहिचान र गुणस्तरीय, व्यक्ति-केन्द्रित हेरचाहलाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा एकीकृत गर्न लगानी गर्न आग्रह गरेको छ। संगठनले किफायती इन्सुलिन र आवश्यक औषधिहरूमा पहुँच विस्तार गर्न तथा आपूर्ति श्रृंखलाहरूलाई कोष, कार्यात्मक र सबैभन्दा बढी आवश्यक पर्ने मानिसहरूसम्म पुग्ने सुनिश्चित गर्न पनि आह्वान गरेको छ।
WHO का सदस्य राष्ट्रहरूले सन् २०३० सम्ममा मधुमेह भएका ८० प्रतिशत मानिसहरूको निदान गर्ने लक्ष्य तय गरेका छन्। यो लक्ष्य हासिल गर्न सन् २०२६ को विश्व मधुमेह दिवसदेखि सन् २०३० को अन्त्यसम्म दैनिक लगभग ८९,००० थप निदान आवश्यक पर्नेछ।
