सिगात्सेस्थित जिरोङ काउन्टीको ब्यारियर तालको आपतकालीन मूल्याङ्कन गर्न चिनियाँ विज्ञ टोली घटनास्थल पुगेको छ। शुक्रबार लेक बाँधको विपरीत किनारमा पुगेको टोलीले जोखिमको अनुगमन र मूल्याङ्कन गरिरहेको छ।
वास्तविक समयको तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न ड्रोन स्क्यान, पानीको सतह मापन गर्ने सेन्सर र अन्य आधुनिक उपकरण प्रयोग गरिएको छ। यसले आपतकालीन उद्धार र जोखिम व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्याइरहेको छ।
बुधबार नेपाल र सिजाङका केही भागमा आएको विनाशकारी पहिरो हिमालयको उच्च हिमाली क्षेत्रमा उत्पन्न भएको हुन सक्ने प्रारम्भिक अनुमान छ। ठूलो हिमनदी वा बरफ–चट्टानको भाग अचानक भत्किँदा श्रृंखलाबद्ध जोखिम सुरु भएको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ। यद्यपि, अनुसन्धानकर्ताहरूले निश्चित निष्कर्ष निकाल्न अझै चाँडो हुने बताएका छन्।
हिमनदी र पहाडी भिरालाहरू किन अस्थिर भए भन्ने विषयमा विस्तृत अनुसन्धान जारी छ। यो घटना एकअर्कालाई प्रभाव पार्ने र जोखिम बढाउने बहु–जोखिमीय प्रकोपको शृङ्खला हुन सक्ने संकेत देखिएको छ।
चिनियाँ भूगर्भविद्हरूको प्रारम्भिक विश्लेषण र उपग्रह तस्बिरले नेपालतर्फको उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको हिमनदी बुधबार भत्किएको अनुमान गरेका छन्। करिब ५,००० मिटरभन्दा माथिको उचाइमा रहेको विशाल बरफको थुप्रो फुटेर ठाडो पहाडी भिरालो हुँदै तल झरेको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाएको छ।
ओरालो झर्दै गर्दा त्यसले बाटोमा रहेका चट्टान, खुकुलो माटो र अन्य सामग्रीलाई समेत बगाउँदै विशाल बुलडोजरझैँ सोहोरेको अनुमान छ। हिमनदीको साधारण पतन केही समयमै तीव्र गतिको बरफ–चट्टान हिमपहिरोमा परिणत भएको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
ठूलो परिमाणमा बरफ, चट्टान र भग्नावशेष पहाडी नदीको बहावमा मिसियो। नदीले थप पानी र तलछट बगाउँदै लैजाँदा सुरुमा सीमित क्षेत्रमा भएको हिमनदी भत्किएर ठूलो विपद्मा रूपान्तरण भएको अनुमान छ।
जलवायु परिवर्तनकै कारण यो हिमनदी भत्किएको हो भनेर अहिले नै भन्न सकिँदैन। हिमनदी र वरपरका पहाडलाई अस्थिर बनाउने प्रत्यक्ष कारण पहिचान गर्न आवश्यक छ। सम्भावित कारणहरूमा हिमनदीभित्र संरचनागत परिवर्तन, पग्लिएको पानीको प्रवेश, पहाडी भिरालोको प्राकृतिक स्थिरता, हालैको मौसम र स्थानीय भूगर्भीय प्रक्रिया समावेश हुन सक्छन्।
दीर्घकालीन रूपमा वैज्ञानिकहरू जलवायु परिवर्तनको प्रभावप्रति चिन्तित छन्। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिले हिमनदी, पर्माफ्रस्ट, चट्टान र पानीबीचको सन्तुलन परिवर्तन गरिरहेको छ। बढ्दो तापक्रमले हिमनदी घट्दै र पर्माफ्रस्ट पग्लिँदै छ। यसले बरफ र पहाडी ढलानलाई स्थिर राख्ने प्राकृतिक अवस्थालाई कमजोर बनाउँछ।
हिमनदीहरू घट्दा अस्थिर पहाडी ढलान र नयाँ हिमनदी तालहरू बन्ने सम्भावना बढ्छ। पग्लिएको पानीले संरचनाहरू थप कमजोर बनाउँछ। तर, प्रत्येक हिमनदी पतनलाई जलवायु परिवर्तनसँग मात्र जोड्न नहुने वैज्ञानिकहरूले स्पष्ट पारेका छन्। जलवायु परिवर्तनले प्रकोपको जोखिम बढाउने पृष्ठभूमि तयार गरिरहेको हुन सक्छ, तर यही घटनाको प्रत्यक्ष कारण थियो वा थिएन भन्ने निष्कर्षमा पुग्न अझै अनुसन्धान आवश्यक छ।
हिमालयको अत्यन्तै भिरालो भू–बनोट यसको प्रमुख कारण हो। थोरै दूरीमै हजारौँ मिटर उचाइको अन्तरले माथिल्लो भागमा हुने हिमनदी वा चट्टानको पतन तीव्र गतिमा तल झर्छ। उच्च हिमाली क्षेत्रमा सुरु भएको बरफ–चट्टान हिमपहिरोको भग्नावशेष सात मिनेटमै करिब २० किलोमिटर दूरी पार गर्दै जिरोङ बन्दरगाह क्षेत्रमा पुगेर विनाशकारी बहावमा परिणत भएको प्रारम्भिक विश्लेषण छ।
तलतिर बग्ने क्रममा प्रकोपको स्वरूप परिवर्तन भयो। बरफ चाँडै टुक्रिएर पानीमा मिसियो। चट्टान, माटो र तलछट बहावमा मिसिए। नदीको पानी थपिँदै जाँदा यो मिश्रण ठूलो भग्नावशेषको बहाव (डेब्रिस फ्लो) मा परिणत भयो। कतिपय क्षेत्रमा अचानक बाढी आउँदा पानी, हिलो, चट्टान र बरफको मिश्रण प्रारम्भिक पतनस्थलबाट धेरै टाढासम्म फैलिएको थियो।
यो घटनाले हिमालय र विश्वका अन्य हिमाली क्षेत्रमा एकल जोखिमभन्दा बाहिर गएर बहु–जोखिमीय प्रणाली बुझ्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ। हिमनदी पग्लिने प्रक्रियाले पहाडी ढलानको स्थिरतालाई असर गर्छ। अस्थिर ढलानले बरफ–चट्टान हिमपहिरो निम्त्याउँछ। त्यो हिमपहिरो भग्नावशेषको बहावमा परिणत भई तलतिर बाढी तथा थप विनाश निम्त्याउँछ।
वैज्ञानिकहरूले यसलाई ‘बहु–जोखिमीय क्यास्केड’ को रूपमा व्याख्या गर्छन्। हालका सबै निष्कर्ष प्रारम्भिक हुन्। उपलब्ध प्रमाणले उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदी वा बरफ–चट्टानको पतनलाई प्रकोप शृङ्खलाको सम्भावित प्रारम्भिक बिन्दु देखाए पनि, पहाड किन अस्थिर भयो, बरफ र भग्नावशेष कसरी विकसित भयो, तथा हालको मौसम, भूगर्भीय अवस्था र जलवायु परिवर्तनले कस्तो भूमिका खेले भन्ने विषयमा अनुसन्धान जारी छ।
तापक्रम बढिरहेको र अत्यन्तै गतिशील हिमालय क्षेत्रमा यी प्रश्नहरूको उत्तर पत्ता लगाउनु विगतको घटना बुझ्ने मात्र होइन। यसले भविष्यमा यस्ता उच्च हिमाली प्रकोपको समयमै पहिचान, पूर्वचेतावनी, प्रभावकारी उद्धार र जोखिम न्यूनीकरणमा भूमिका खेल्नेछ।
