राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सांसद गणेश कार्कीले पार्टीका वरिष्ठ नेता विश्वराज पोखरेलले आफूलाई ‘माननीय’ सम्बोधन नगरेको विषयमा सार्वजनिक रूपमा प्रश्न उठाएका छन्। कार्कीले ‘माननीय’ शब्द सुन्दा राम्रो नलागेको भन्दै आवश्यक परेको खण्डमा ‘सांसद’ भन्दा पनि हुने बताएका छन्। यो भनाइले नेपालको राजनीतिक वृत्तमा सम्बोधनको शैली र त्यसले बोक्ने अर्थबारे नयाँ बहसको सुरुवात गरेको छ, जसले आम नागरिकको ध्यान पनि तानेको छ। नेपालको इतिहासमा राजनीतिक पदहरूलाई विशेष सम्मान दिने प्रचलन रहिआएको छ, तर यसपटक एक सांसदले नै त्यो सम्मानजनक सम्बोधनमाथि प्रश्न उठाउनुले यसको गहिराईलाई थप उजागर गरेको छ।
‘माननीय’ भन्दा ‘सांसद’ नै बढी सुहाउँदो
सांसद कार्कीले सामाजिक सञ्जालमा लेख्दै आफूलाई सम्बोधन गर्दा ‘माननीय’ शब्द प्रयोग गर्दा राम्रो नसुनिने बताएका छन्। उनले भने, ‘म माननीय भनेको राम्रो सुनिन्छ र? सुनिँदैन त। आवश्यक नै भयो भने म सांसद भन्दा भयो बरु।’ यो भनाइले उनले पदको गरिमाभन्दा कामको गुणस्तरलाई बढी महत्त्व दिएको देखाउँछ। नेपालमा सांसदहरूलाई ‘माननीय’ सम्बोधन गर्ने चलनले उनीहरूको हैसियत र जिम्मेवारीलाई दर्शाउँछ, जुन विगतका संवैधानिक व्यवस्थाहरूमा पनि देखिन्छ। तर, कार्कीको यो व्यक्तिगत अनुभवले यो प्रचलनमाथि प्रश्नचिन्ह खडा गरेको छ, जसले गर्दा जनताले पनि आफ्ना प्रतिनिधिहरूको कार्यशैली र उनीहरूले प्रयोग गर्ने भाषाबारे सोच्न थालेका छन्।
उनले सांसद पदको कार्यकाल बढीमा पाँच वर्ष हुने स्मरण गराउँदै कसैले पनि आफ्नो पदलाई लिएर घमन्ड वा रवाफ नदेखाउन आग्रह गरेका छन्। ‘यही सांसद पदमा बसेर कसैले भुइँ नछोड्नुहोला,’ कार्कीले आफ्नो स्टाटसमा लेखेका छन्। यो भनाइले नेपालको राजनीतिमा पद र शक्तिको दुरुपयोग हुने गरेको आम गुनासोलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्छ। विगतमा पनि विभिन्न समयमा नेताहरूले आफ्नो पदको दुरुपयोग गरेको वा रवाफ देखाएको भन्दै आलोचना हुने गरेको छ। यस सन्दर्भमा, कार्कीको यो चेतावनीले सांसदहरूलाई जनताप्रति उत्तरदायी हुन र आफ्नो सीमित कार्यकालमा असल काम गर्न प्रेरित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
राजनीतिक मर्यादा, सम्बोधनको शैली र नागरिकको अपेक्षा
सांसद कार्कीको यो भनाइले पार्टीभित्रको आन्तरिक राजनीति र सांसदहरूबीचको सम्बोधनको विषयलाई सार्वजनिक रूपमा उठाएको छ। विशेषगरी, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी जसमा पुराना दलहरूको शैलीभन्दा फरक व्यवहार गर्ने अपेक्षा गरिएको थियो, त्यसमा यस्ता विषयले थप चर्चा पाएको छ। रास्वपाले स्थापित राजनीतिक दलहरूको कार्यशैलीभन्दा भिन्न र पारदर्शी छवि निर्माण गर्ने प्रयास गरेको थियो, जसले गर्दा यस प्रकारका आन्तरिक विषय बाहिर आउँदा जनताको चासो अझ बढेको छ। नेपालको संविधानले सांसदहरूलाई विशेष अधिकार र जिम्मेवारी प्रदान गरेको छ, तर उनीहरूको व्यवहार र जनतासँगको सम्बन्धले नै उनीहरूको छविलाई निर्धारण गर्दछ।
राजनीतिक वृत्तमा सांसदहरूलाई ‘माननीय’ सम्बोधन गर्ने प्रचलन लामो समयदेखि चलिआएको छ। यो सम्बोधनले उनीहरूको पद र जिम्मेवारीप्रति सम्मान जनाउने उद्देश्यले प्रयोग गरिन्छ। तर, सांसद कार्कीले यो शब्द प्रयोग गर्दा आफूलाई राम्रो नलागेको र ‘सांसद’ भन्दा सहज हुने बताएर यस विषयमा नयाँ बहसको सुरुवात गरेका छन्। यो बहसले नेपालमा राजनीतिक पदहरूलाई दिइने सम्मानको प्रकृति र त्यसको औचित्यमाथि प्रश्न उठाउँछ। केही आम नागरिकका लागि ‘माननीय’ शब्दले एक प्रकारको दूरी सिर्जना गर्छ, जब कि केहीले यसलाई आवश्यक सम्मान ठान्छन्।
जनताले सांसदहरूबाट ठूला अपेक्षा राखेका हुन्छन्। उनीहरूले आफ्नो प्रतिनिधिबाट सुशासन, पारदर्शिता र जनताको हितमा काम गर्ने अपेक्षा गर्छन्। यस्तो अवस्थामा सांसदहरूबीचको सामान्य सम्बोधनको विषयले पनि सार्वजनिक चर्चा पाउनुले जनताको सांसदप्रतिको चासो र उनीहरूबाट हुने हरेक गतिविधिमाथि निगरानी रहेको देखाउँछ। नेपालमा नागरिक समाज र सञ्चार माध्यमहरूले सांसदहरूको कार्यसम्पादनको अनुगमन गर्दै आएका छन्, र यस्ता साना विषयहरूले पनि ठूलो चर्चा पाउनुले जनताको सक्रियतालाई दर्शाउँछ।
सांसद कार्कीले उठाएको प्रश्नले राजनीतिक दलहरूभित्रको आन्तरिक व्यवहार र सांसदहरूको आम नागरिकप्रतिको दृष्टिकोणलाई पनि इंगित गर्छ। सांसद पदको सीमितता र त्यसको मर्यादालाई बुझेर काम गर्नुपर्ने उनको भनाइले थप जिम्मेवारी बोधको आवश्यकतालाई औंल्याएको छ। नेपालको संविधानले सांसदहरूलाई विशेषाधिकार दिएको छ, तर यो विशेषाधिकारको प्रयोग जनताको हितमा हुनुपर्छ भन्ने आम अपेक्षा छ। कार्कीको यो भनाइले सांसदहरूले आफ्नो भूमिकालाई कसरी बुझेका छन् र जनतासँग कस्तो सम्बन्ध राख्छन् भन्ने प्रश्नलाई थप बल पुर्याएको छ।
आम नागरिकको भावना र पार्टीको आन्तरिक संवाद
सांसद कार्कीको यो सार्वजनिक अभिव्यक्तिपछि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको आधिकारिक धारणा के आउला भन्ने कुरा प्रतिक्षाको विषय बनेको छ। पार्टीभित्र यस्ता विषयलाई कसरी सम्बोधन गरिन्छ र सांसदहरूको आपसी व्यवहार कस्तो रहन्छ भन्ने कुराले पार्टीको समग्र छविमा समेत प्रभाव पार्नेछ। रास्वपाले आफूलाई ‘जनताको पार्टी’ को रूपमा प्रस्तुत गर्ने गरेको छ, र यस्तो अवस्थामा पार्टीका सांसदहरूले जनताको भावनालाई कत्तिको बुझेका छन् भन्ने कुराको परीक्षण हुनेछ। नेपालका राजनीतिक दलहरूमा आन्तरिक लोकतन्त्रको अवस्था र नेता तथा कार्यकर्ताबीचको संवादको शैली सधैं चर्चाको विषय रहन्छ, र यस घटनाले त्यो संवादलाई थप उर्जा दिनेछ।
उनले आफ्नो भनाइलाई सामाजिक सञ्जालमा राखेर आम नागरिकलाई समेत यस विषयमा सोच्न प्रेरित गरेका छन्। ‘यही सांसद पदमा बसेर कसैले भुइँ नछोड्नुहोला’ भन्ने उनको भनाइले राजनीतिक नेतृत्वलाई सचेत गराउने काम गरेको छ। यो भनाइले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा पदमा बसेर अहंकार प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्तिप्रति व्यंग्य गरेको छ, जसले आम नागरिकलाई सधैं चिन्तित बनाएको छ। यस प्रकारका अभिव्यक्तिले जनतालाई आफ्ना प्रतिनिधिहरूप्रति थप सचेत हुन र उनीहरूलाई जवाफदेही बनाउन उत्प्रेरित गर्छ।
आगामी साताहरूमा नेपालको राजनीतिमा सम्बोधनको प्रभाव
आगामी साताहरूमा, सांसद गणेश कार्कीको यो भनाइले नेपालको राजनीतिक वृत्तमा सम्बोधनको शैली र त्यसको अर्थबारे थप बहसलाई मलजल गर्ने सम्भावना छ। यसले अन्य राजनीतिक दलहरूलाई पनि आफ्ना सांसदहरूको आन्तरिक व्यवहार र सार्वजनिक अभिव्यक्तिबारे सोच्न बाध्य पार्न सक्छ। यदि रास्वपाले यस विषयलाई गम्भीरतापूर्वक लिई आन्तरिक संवाद गर्छ भने, यसले पार्टीको पारदर्शिता र जनताप्रति उत्तरदायी हुने छविलाई थप मजबुत बनाउन सक्छ। यसको विपरीत, यदि यसलाई सामान्य रूपमा लिइयो भने, यसले पार्टीभित्रको आन्तरिक असन्तुष्टि बढाउन सक्छ र जनतामाझ पार्टीको छविमाथि प्रश्नचिन्ह खडा गर्न सक्छ।
यस घटनाले नेपालमा राजनीतिक शिष्टाचार र आम नागरिकको अपेक्षाबीचको खाडललाई पनि उजागर गरेको छ। सांसदहरूले प्रयोग गर्ने भाषा र व्यवहारले उनीहरूको लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताप्रतिको प्रतिबद्धतालाई झल्काउँछ। आगामी दिनहरूमा, यो विषयले राजनीतिक दलहरूलाई आफ्ना सांसदहरूको प्रशिक्षण र आचरण संहितामाथि पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। यसले अन्ततः नेपालको समग्र राजनीतिक संस्कृतिलाई थप परिपक्व बनाउनमा योगदान पुर्याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ, जहाँ पदको हैसियतभन्दा कामको गुणस्तर र जनताप्रतिको निष्ठाले बढी महत्त्व पाउनेछ।