डिजिटल प्रविधिको दुरुपयोग बढेसँगै नेपालमा अनलाइन ठगीको सञ्जाल भयावह बन्दै गएको छ। चालु आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को साउनदेखि चैतसम्मको नौ महिनाको अवधिमा मात्रै सर्वसाधारणबाट ४४ करोड ८८ लाख ९५ हजार २६७ रुपैयाँ ठगी भएको एक तथ्यांकले देखाएको छ। नेपाल प्रहरीका अनुसार यो रकम विभिन्न अनलाइन माध्यमहरूको दुरुपयोग गरी ठगिएको हो। गत आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा अनलाइन ठगीबाट १९ करोड २३ लाख ७४ हजार २५९ रुपैयाँ गुमेको थियो। यस तथ्यांकले चालु वर्षको नौ महिनामै ठगी रकममा १३३.३४ प्रतिशतको भारी वृद्धि देखाएको छ, जसले यस समस्याको गम्भीरतालाई उजागर गर्छ। यो ठगीको सञ्जालले नेपालको डिजिटल अर्थतन्त्रको विकासमा समेत बाधा पुर्याउने देखिएको छ, जसलाई समयमै सम्बोधन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
अनलाइन ठगीको भयावह वृद्धिलाई प्रहरीले यसरी गर्यो खुलासा
- चालु आर्थिक वर्षको ९ महिनामा (साउन-चैत) मात्रै ४४ करोड ८८ लाख ९५ हजार २६७ रुपैयाँ अनलाइन ठगी भएको छ।
- यो रकम गत आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ को कुल ठगी रकम (१९ करोड २३ लाख ७४ हजार २५९ रुपैयाँ) भन्दा १३३.३४ प्रतिशतले बढी हो।
- प्रहरीका अनुसार विभिन्न अनलाइन माध्यमहरूको प्रयोग गरी यो ठगी कार्य भएको छ, जसमा ह्याकिङ, फिसिङ, नक्कली विज्ञापन, लटरीको प्रलोभन, जागिरको आश्वासन, र लगानीको आकर्षक प्रस्ताव जस्ता विभिन्न तरिकाहरू समावेश छन्।
- ठगी नियन्त्रणका लागि विद्यमान कानुन र प्रविधिको प्रयोग पर्याप्त नभएको देखिन्छ, जसले गर्दा ठगहरूलाई थप प्रोत्साहन मिलेको छ।
- सर्वसाधारणमा अनलाइन सुरक्षासम्बन्धी सचेतनाको कमी ठगीको प्रमुख कारणमध्ये एक हो, जसले गर्दा उनीहरू सजिलै ठगहरूको फन्दामा पर्ने गरेका छन्।
ठगीको सञ्जाल र प्रवृत्ति: नागरिकको विश्वासमाथि प्रहार
अनलाइन ठगीका घटनाहरूमा दिनप्रतिदिन वृद्धि भइरहेको छ। ह्याकिङ, फिसिङ, नक्कली विज्ञापन, लटरीको प्रलोभन, जागिरको आश्वासन, लगानीको आकर्षक प्रस्ताव जस्ता विभिन्न तरिका अपनाएर ठगहरूले सर्वसाधारणको विश्वासमाथि खेल्ने गरेका छन्। विशेषगरी, सामाजिक सञ्जाल र विभिन्न वेबसाइटहरूको प्रयोग गरी ठगहरूले सजिलै नागरिकको व्यक्तिगत तथा वित्तीय विवरणहरू संकलन गर्ने र त्यसको दुरुपयोग गर्ने गरेका छन्। प्रहरीको तथ्यांकले यो प्रवृत्ति थप चिन्ताजनक बन्दै गएको देखाउँछ। नेपालमा डिजिटल साक्षरता बढ्दै गए पनि अनलाइन सुरक्षाका बारेमा पर्याप्त ज्ञान नहुँदा धेरै नागरिकहरू अनलाइन ठगीको सिकार हुने गरेका छन्।
गत आर्थिक वर्षमा १९ करोडभन्दा बढी ठगिएकोमा यो वर्षको नौ महिनामै ४४ करोडभन्दा बढी ठगिनुले ठगीको सञ्जाल कति विस्तार भएको छ भन्ने प्रष्ट पार्छ। यो रकमले धेरै व्यक्तिहरूको जीवनभरको कमाइ र बचतलाई असर पारेको छ। यसरी ठगिएका व्यक्तिहरूले रकम फिर्ता पाउनका लागि प्रहरीमा उजुरी दिने गरे पनि अधिकांश घटनामा दोषी पत्ता लगाउन र रकम बरामद गर्न कठिनाई हुने गरेको छ। यसले गर्दा पीडितहरूमा न्याय पाउने आशा निराशामा परिणत हुने गरेको छ। नेपालमा साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि विशेष कानुन भए पनि त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको अभावले ठगहरूलाई थप बल पुगेको छ।
अनलाइन ठगी नियन्त्रणका जटिल चुनौतीहरू
अनलाइन ठगी नियन्त्रण गर्नु नेपाल प्रहरी र सम्बन्धित निकायका लागि ठूलो चुनौती बनेको छ। प्रविधिको तीव्र विकाससँगै ठगहरूले नयाँ नयाँ तरिका अपनाउने गरेका छन्। यसलाई रोक्नका लागि विद्यमान कानुन र प्रविधि अपर्याप्त भएको महसुस गरिएको छ। साथै, अन्तर्राष्ट्रिय सीमापार हुने अनलाइन ठगीका घटनाहरूमा कारबाही गर्न थप कानुनी र प्राविधिक सहयोगको आवश्यकता पर्दछ। नेपालजस्ता विकासशील देशहरूमा साइबर सुरक्षा पूर्वाधारको विकासमा लगानी कम हुने भएकाले पनि यो समस्या जटिल बन्ने गरेको छ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको नागरिकमाझ अनलाइन सुरक्षासम्बन्धी जनचेतनाको अभाव हो। धेरैजसो नागरिकहरूलाई अनलाइनबाट हुने ठगीका विभिन्न तरिकाहरूका बारेमा जानकारी नहुँदा सजिलै फस्ने गरेका छन्। सामाजिक सञ्जालमा आउने अपरिचित लिङ्कमा क्लिक गर्ने, व्यक्तिगत तथा बैंक विवरणहरू सजिलै अरूलाई दिने जस्ता कारणले ठगहरूलाई सहजता मिलेको छ। यस्ता प्रलोभनमा नपरी सचेत रहन आवश्यक छ। नेपाल सरकारले डिजिटल नेपालको परिकल्पनालाई साकार पार्न विभिन्न प्रयासहरू गरिरहेको भए पनि अनलाइन सुरक्षालाई प्राथमिकतामा नराखेसम्म यो लक्ष्य हासिल गर्न कठिन हुनेछ।
आम नागरिकमाथि अनलाइन ठगीको गम्भीर असर
अनलाइन ठगीको यो बढ्दो ग्राफले आम नागरिकको जीवनमा ठूलो आर्थिक र मानसिक असर पारेको छ। आफूले दुःख गरेर कमाएको रकम वा बचत गुमाउँदा पीडितहरू आर्थिक रूपमा मात्र नभई मानसिक रूपमा पनि विक्षिप्त हुने गरेका छन्। कतिपय अवस्थामा त ऋण लिएर वा गरगहना धितो राखेर कमाएको रकम समेत गुमाउनु परेको छ। यसले गर्दा उनीहरूको भविष्यमाथि नै प्रश्नचिह्न खडा भएको छ। उदाहरणका लागि, एक सामान्य शिक्षकले आफ्नो छोराछोरीको उच्च शिक्षाका लागि जम्मा गरेको रकम अनलाइन लटरीको प्रलोभनमा गुमाउँदा उनको परिवारको भविष्य नै अन्धकारमय भएको छ। साथै, अनलाइन कारोबार र डिजिटल प्रविधिको प्रयोगप्रति नै वितृष्णा पैदा हुने खतरा बढेको छ।
प्रहरीको सक्रियता र नागरिक सचेतनाको आवश्यकता
नेपाल प्रहरीका प्रवक्ताले अनलाइन ठगीका घटनाहरूमाथि विशेष निगरानी राखिएको र दोषीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउन प्रयास भइरहेको बताएका छन्। उनले नागरिकहरूलाई अनलाइन कारोबार गर्दा थप सचेत रहन र शंकास्पद गतिविधिबारे तत्काल प्रहरीलाई जानकारी दिन आग्रह गरेका छन्। यद्यपि, ठगीको बढ्दो ग्राफलाई रोक्नका लागि थप प्रभावकारी कदम चाल्न आवश्यक रहेको प्रहरी स्वयंले स्वीकार गरेको छ। नेपाल प्रहरीले नागरिकलाई अनलाइन ठगीबाट बच्नका लागि विभिन्न सचेतनाका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ, तर यसको प्रभावकारिता बढाउन थप प्रयास आवश्यक छ।
अब प्रश्न यो छ, अनलाइन ठगीको यो भयावह अवस्थालाई नियन्त्रण गर्न सरकार, प्रहरी र आम नागरिकले कहिलेसम्म यतिकै मौन दर्शक बनेर बस्ने? नेपालमा अनलाइन ठगीको समस्यालाई सम्बोधन गर्नका लागि सरकारले साइबर सुरक्षामा लगानी बढाउनुपर्ने, कानुनलाई थप कडा बनाउनुपर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूसँग सहकार्य सुदृढ गर्नुपर्ने देखिन्छ। साथै, नागरिकहरूलाई अनलाइन सुरक्षाका बारेमा निरन्तर सचेत गराउनुपर्ने र उनीहरूलाई सजग बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। यसका लागि विद्यालयको पाठ्यक्रममा समेत डिजिटल सुरक्षालाई समावेश गर्न सकिनेछ।
आगामी साताहरूमा अनलाइन ठगीको प्रभाव
आगामी साताहरूमा अनलाइन ठगीको यो समस्या अझ जटिल बन्ने सम्भावना छ यदि यसलाई नियन्त्रण गर्न तत्काल ठोस कदम नचालिएमा। ठगीको यो बढ्दो प्रवृत्तिले नेपालको अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पार्ने मात्र नभई आम नागरिकको डिजिटल प्रविधिको प्रयोगमाथिको विश्वासलाई समेत कमजोर पार्नेछ। यसले गर्दा नेपालको डिजिटल नेपालको परिकल्पनालाई समेत असर पार्नेछ। यसको समाधानका लागि प्रहरी, सरकार, वित्तीय संस्थाहरू र नागरिक समाजले मिलेर काम गर्नुपर्नेछ। अनलाइन ठगीका घटनाहरूमाथि थप अनुसन्धान गरी दोषीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउनु, पीडितहरूलाई न्याय दिलाउनु र भविष्यमा यस्ता घटनाहरू नदोहोरिऊन् भन्नका लागि प्रभावकारी उपायहरू अपनाउनु अपरिहार्य छ।
