२०८३ असोज १५ गते (बुधबार) देखि काठमाडौं उपत्यकाका दरबारमार्ग, सिंहदरबार, न्युरोड लगायतका प्रमुख स्थानका एटिएमबाट १०० रुपैयाँका नयाँ नोट वितरण सुरु भएको छ, नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई यस्तो निर्देशन दिएको हो। नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार, २०८३ भदौ ३१ गतेसम्म सात खर्ब ९४ अर्ब रुपैयाँ चलनचल्तीमा छ, जुन बडादसैँको समयमा ८ देखि १० प्रतिशतले बढ्ने अनुमान गरिएको छ।
भोटेकोशी बाढीले नयाँ नोट नीतिमा परिवर्तन
नेपाल राष्ट्र बैंकले चाडपर्वमा नयाँ नोटबारे अनावश्यक प्रचारप्रसार नगर्ने नीति लिएको छ। यसअघि हरेक वर्ष नयाँ नोट सटहीका लागि राष्ट्र बैंक र वाणिज्य बैंकका काउन्टरहरूमा सर्वसाधारणको ठूलो भीड लाग्ने गर्दथ्यो।
यस नीति परिवर्तनको मुख्य कारणमध्ये एक २०८३ भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढी हो, जसका कारण २०८३ असोज १९ गतेसम्म १ हजार ४५७ जनाको शव फेला परेको थियो भने ४ हजार ७१८ जना अझै बेपत्ता छन्। राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता गुरुप्रसाद पौडेलले भोटेकोशी बाढीले ठूलो जनधनको क्षति पुर्याएको अवस्थामा दसैँ मनाउन भनी सूचना जारी गर्नु उपयुक्त नदेखिएको बताए। ‘एकातर्फ पैसा सटही गर्ने काम दैनिक गर्नुपर्ने नियमित काम जस्तै हो, यसलाई सूचना नै निकालेर गरिरहनुपर्छ भन्ने छैन,’ उनले भने, ‘चाडपर्वकै मुखमा भोटेकोशी बाढीले ठूलो जनधनको क्षति भएकाले पनि राष्ट्र बैंकले दसैँ मनाउन भनी सूचना जारी गर्न पनि उपयुक्त देखिदैन। हामीले यो ढङ्गले गर्न लागेका हौँ।’
राष्ट्र बैंकले २०८३ असोज १ गतेदेखि नै थापाथली कार्यालय, प्रादेशिक कार्यालयहरू र वाणिज्य बैंकका तोकिएका शाखाबाट सुकिला र सफा नोट वितरण गरिरहेको छ। प्रवक्ता पौडेलले विगत ४-५ वर्षदेखि नै राष्ट्र बैंकले चाडपर्व लक्षित नयाँ नोट बजारमा ल्याउने परिपाटीलाई क्रमशः न्यूनीकरण गर्ने प्रयास गरिरहेको स्पष्ट पारे।
एटिएमबाट १०० रुपैयाँले सर्वसाधारणलाई सहजता
एटिएमबाट १०० रुपैयाँका नोट उपलब्ध हुने व्यवस्थाले सर्वसाधारणलाई सहज बनाएको छ। यसअघि अधिकांश बैंकका एटिएमबाट रु ५०० र रु १ हजार दरका नोट मात्र निकाल्न सकिन्थ्यो, जसले गर्दा साना दरका नोटका लागि ग्राहकहरू बैंकका काउन्टरमा पुग्नुपर्ने अवस्था थियो। दसैँ, तिहार जस्ता चाडपर्वमा नयाँ तथा साना दरका नोटको माग उच्च हुने भएकाले बैंकका काउन्टरमा ठूलो भीड लाग्ने गर्दथ्यो। चाडपर्वमा टीका लगाउँदा दक्षिणाका लागि नयाँ र साना दरका नोटको माग उच्च हुने गर्छ, जसलाई एटिएमको यो सुविधाले सहजता प्रदान गर्नेछ।
नेपाल राष्ट्र बैंकका कार्यकारी निर्देशक तथा मुद्रा व्यवस्थापन विभागका प्रमुख अनुज दाहालका अनुसार, नयाँ नोटको सहज उपलब्धताले बजारमा नगद कारोबारलाई थप प्रोत्साहन गर्नेछ। बडादसैँ २०८३ असोज २५ गते घटस्थापनाबाट सुरु भई कार्तिक ४ गते विजयादशमी (टीका) पर्नेछ, जसले गर्दा असोज महिनाभर नयाँ नोटको माग उच्च रहनेछ।
दसैँमा मुद्रा सर्कुलेसनमा ८ देखि १० प्रतिशतको वृद्धिले आर्थिक गतिविधि चलायमान बनाउनेछ। यसले उपभोगमा वृद्धि ल्याई साना व्यवसाय र खुद्रा व्यापारलाई प्रोत्साहन गर्नेछ।
मधेस प्रदेशमा पनि सुकिला नोट उपलब्ध
नेपाल राष्ट्र बैंकका प्रादेशिक कार्यालयहरू र वाणिज्य बैंकहरूबाट सुकिला र सफा नोट प्राप्त गर्न सकिने व्यवस्था मधेस प्रदेशमा पनि लागू भएको छ। २०८३ असोज १ गतेदेखि नै राष्ट्र बैंकको थापाथली कार्यालय, प्रादेशिक कार्यालयहरू र वाणिज्य बैंकका तोकिएका शाखाबाट सुकिला र सफा नोट वितरण भइरहेका छन्। यसबाट मधेसका ग्रामीण तथा सहरी क्षेत्रका बासिन्दाले चाडपर्वका लागि आवश्यक नोट सहजै प्राप्त गरिरहेका छन्।
नयाँ नोट वितरण र भोटेकोशी पुनर्निर्माणका आगामी कदम
राष्ट्र बैंक र वाणिज्य बैंकहरूबाट सुकिला र सफा नोट उपलब्ध गराउने कार्य चाडपर्वभर जारी रहनेछ। एटिएमबाट १०० रुपैयाँका नोट वितरण गर्ने व्यवस्थालाई निरन्तरता दिइने भए पनि देशभरका सबै एटिएममा तत्काल यो सुविधा उपलब्ध नहुन सक्छ। हालसम्म एटिएमबाट १०० रुपैयाँका नोट वितरण गर्ने व्यवस्था लागू गरेका बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको विस्तृत सूची अझै अज्ञात छ। देशभरका सबै एटिएममा १०० रुपैयाँका नोट उपलब्ध गराउने दीर्घकालीन योजनाबारे पनि थप जानकारी उपलब्ध छैन। राष्ट्र बैंकले एटिएमबाट १०० रुपैयाँका नोट वितरण गर्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई निर्देशन दिएको आधिकारिक मिति स्पष्ट छैन।
भोटेकोशी बाढी प्रभावितका लागि सरकारले अस्थायी आवास निर्माण गर्ने निर्णय गरेको छ र पुनर्निर्माणमा सहयोग गर्न चाहने विकास साझेदार संघसंस्थाहरूलाई आह्वान गरेको छ। नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघले भोटेकोशी बाढीबाट निजी क्षेत्रमा भएको क्षतिको पूर्ण विवरण यसै साता सरकारलाई बुझाउने तयारी गरेको छ।
