काठमाडौं, २९ वैशाख। इन्धनको मूल्यमा भएको वृद्धिसँगै सरकारले सार्वजनिक यातायातको भाडा पुनः बढाएको छ। यातायात व्यवस्था विभागले अन्तरप्रदेश चल्ने सार्वजनिक सवारीसाधनको भाडा आज, बुधबारदेखि लागू हुने गरी बढाएको हो। यसअघि वैशाख ८ गते पनि भाडा वृद्धि गरिएको थियो। यो पछिल्लो भाडा वृद्धिले देशभरका लाखौं यात्रुहरूलाई प्रत्यक्ष असर पार्नेछ, जसले दैनिक यात्रालाई थप महँगो बनाएको छ। नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा, जहाँ धेरै नागरिक सार्वजनिक यातायातमा निर्भर छन्, यस्तो भाडा वृद्धिले उनीहरूको जीवनयापनमा ठूलो चुनौती थप्ने गरेको छ। यो कदमले विशेषगरी निम्न आय भएका परिवारहरूलाई आर्थिक बोझमा पार्नेछ, जसले आफ्नो दैनिक खर्च धान्न संघर्ष गरिरहेका छन्।
सार्वजनिक यातायात भाडा पुन: वृद्धि: इन्धनको मूल्य वृद्धिसँगै यात्रुको ढाड सेक्यो
- यात्रुवाहक सार्वजनिक सवारीसाधनको भाडा ५ प्रतिशतले वृद्धि।
- पहाडी रुटमा सञ्चालन हुने मालबाहक सवारीसाधनको भाडा ५ प्रतिशतले वृद्धि।
- तराईको रुटमा सञ्चालन हुने मालबाहक सवारीसाधनको भाडा ५ प्रतिशतले वृद्धि।
- यो चालु आर्थिक वर्षको दोस्रो पटकको भाडा समायोजन हो।
- इन्धनको मूल्यमा भएको उतारचढावले यातायात क्षेत्रमा अस्थिरता।
इन्धनको मूल्य वृद्धिको चपेटामा यातायात क्षेत्र
नेपाल आयल निगमले हालै डिजेल र पेट्रोलको मूल्य लिटरमा २ रुपैयाँले बढाएको छ। यो मूल्य वृद्धिको प्रत्यक्ष असर सार्वजनिक यातायातको सञ्चालन लागतमा परेको यातायात व्यवसायीहरूको भनाइ छ। उनीहरूले इन्धनको मूल्य बढ्दा सवारीसाधनको मर्मतसम्भार, टायर, पार्टपुर्जा र चालकको पारिश्रमिकमा समेत असर पर्ने गरेको बताएका छन्। नेपालको अर्थतन्त्रमा इन्धनको मूल्य वृद्धिले ठूलो प्रभाव पार्ने गर्छ, किनकि यो देशको अधिकांश आर्थिक गतिविधिमा प्रयोग हुने प्रमुख ऊर्जा स्रोत हो। यसको प्रत्यक्ष असर यातायात भाडामा मात्र नभई, सामान ढुवानीको लागतमा समेत पर्ने गर्छ, जसले गर्दा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्यमा समेत अप्रत्यक्ष वृद्धि हुने सम्भावना रहन्छ।
यसअघि वैशाख ८ गते पनि इन्धनको मूल्य वृद्धिकै कारण सार्वजनिक यातायातको भाडादरमा सामान्य समायोजन गरिएको थियो। तर, त्यसयता पुनः इन्धनको मूल्य बढेपछि विभागले नयाँ भाडादर कायम गरेको हो। विभागले हरेक महिनाको इन्धनको औसत मूल्यका आधारमा भाडा समायोजन गर्ने नीति लिएको छ। यो नीतिले इन्धनको मूल्यमा हुने उतारचढावलाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको भए तापनि, यसको कार्यान्वयनले यात्रुहरूलाई बारम्बार भाडा वृद्धिको मार खेप्नुपरेको छ। नेपालमा यातायात नियमन गर्ने निकायहरूले इन्धनको मूल्य वृद्धिको अनुपातमा भाडा समायोजन गर्दा यात्रु र व्यवसायी दुवैको हितलाई सन्तुलनमा राख्नुपर्ने चुनौती छ।
दैनिक यात्रुमाथि थपिने आर्थिक भार
सार्वजनिक यातायातको भाडा वृद्धिले दैनिक हजारौं यात्रुहरूको ढाड सेकने भएको छ। विशेषगरी निम्न आय भएका वर्ग र विद्यार्थीहरूलाई यो भाडा वृद्धिले प्रत्यक्ष मार पर्नेछ। काठमाडौं उपत्यकाभित्र सञ्चालन हुने सार्वजनिक सवारीसाधनको भाडा भने अझै समायोजन गरिएको छैन। तर, अन्तरप्रदेश चल्ने सवारीसाधनमा गरिएको यो वृद्धिले देशभरि नै अप्रत्यक्ष असर पार्ने देखिन्छ। उदाहरणका लागि, काठमाडौंबाट पोखरा वा विराटनगर जाने यात्रुहरूले अब बढी भाडा तिर्नुपर्नेछ, जसले गर्दा उनीहरूको यात्रा खर्च बढ्नेछ। यसको प्रभाव विद्यार्थीहरूमाझ सबैभन्दा बढी देखिनेछ, जसले आफ्नो पढाइको लागि वा घर जानको लागि यात्रा गर्दा अतिरिक्त खर्च बेहोर्नुपर्नेछ।
यातायात व्यवसायीहरूले भने इन्धनको मूल्य बढेको अनुपातमा भाडा नबढाइएको गुनासो गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार, इन्धनको मूल्य जति प्रतिशतले बढेको छ, त्यो अनुपातमा भाडा वृद्धि नहुँदा सञ्चालनमा कठिनाई हुने गरेको छ। व्यवसायीहरूको यो गुनासोले यातायात क्षेत्रको सञ्चालन लागत र आम्दानीबीचको असन्तुलनलाई दर्शाउँछ। नेपालमा यातायात व्यवसायीहरूले सञ्चालन खर्च, मर्मतसम्भार, चालकको पारिश्रमिक र कर जस्ता विभिन्न खर्चहरू बेहोर्नुपर्ने हुन्छ। इन्धनको मूल्य वृद्धिले यी सबै खर्चहरू बढाउँछ, जसले गर्दा भाडा समायोजनको माग स्वभाविक देखिन्छ। यद्यपि, यात्रुहरूले पनि यसको प्रत्यक्ष मार खेप्नुपर्छ।
आधिकारिक भनाइ: वैज्ञानिक आधारमा भाडा समायोजन
यातायात व्यवस्था विभागका महानिर्देशक नवीनकुमार घिमिरेले इन्धनको मूल्य वृद्धिलाई मध्यनजर गरी वैज्ञानिक आधारमा भाडा समायोजन गरिएको बताएका छन्। उनले यात्रु र व्यवसायी दुवैको हितलाई ध्यानमा राखेर यो निर्णय लिइएको दाबी गरे। ‘हामीले हरेक महिनाको इन्धनको औसत मूल्यलाई आधार मानेर यो समायोजन गरेका हौं,’ उनले भने। नेपालमा यातायात नियमन गर्ने निकायहरूले सामान्यतया इन्धनको मूल्यमा निश्चित प्रतिशतको वृद्धि भएपछि भाडा समायोजन गर्ने गर्छन्। यो प्रक्रियालाई वैज्ञानिक मानिए तापनि, यसको कार्यान्वयनमा पारदर्शिता र निष्पक्षता सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। विभागले यसपटक पनि सोही प्रक्रिया अपनाएको दाबी गरेको छ, जसले गर्दा यात्रुहरूले थप भार महसुस गरिरहेका छन्।
इन्धनको मूल्य अस्थिरताले भविष्यमा थपिने चुनौती
इन्धनको मूल्यमा हुने थप उतारचढावले भविष्यमा पनि भाडा समायोजनको क्रम जारी रहने सम्भावना छ। यसले आम नागरिकको दैनिक जीवनयापन थप चुनौतीपूर्ण बन्ने देखिन्छ। सरकारले इन्धनको मूल्य स्थिर राख्न वा वैकल्पिक ऊर्जा स्रोतको प्रयोगमा जोड दिन नसकेसम्म यो समस्या दोहोरिइरहनेछ। नेपालले आफ्नो इन्धन आवश्यकताको ठूलो हिस्सा आयातमा निर्भर गर्दछ, जसले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने मूल्य उतारचढावले देशको अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। यसको समाधानका लागि सरकारले पेट्रोलियम पदार्थको प्रयोगलाई कम गर्ने र विद्युतीय सवारीसाधन तथा अन्य नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतहरूको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने दीर्घकालीन नीतिहरू अपनाउनुपर्ने देखिन्छ। यसका साथै, सार्वजनिक यातायातको भाडा निर्धारण प्रक्रियालाई थप पारदर्शी र नागरिकमैत्री बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ, ताकि यात्रुहरूले अनावश्यक आर्थिक भारबाट मुक्ति पाउन सकून्।
